Osoby rozważające rozwód najczęściej zadają dwa pytania. Ile to będzie kosztować oraz jak długo potrwa postępowanie. Nie ma jednej odpowiedzi, która pasowałaby do każdej sprawy. Polskie prawo wskazuje wprawdzie, jakie przesłanki muszą zostać spełnione, aby sąd mógł orzec rozwód, ale nie wyznacza jednego, sztywnego czasu trwania każdego postępowania. Z punktu widzenia praktyki najważniejsze jest to, czy między stronami istnieje spór o winę, dzieci, alimenty, kontakty, sposób korzystania z mieszkania albo podział majątku. Im więcej kwestii wymaga rozstrzygnięcia i postępowania dowodowego, tym sprawa staje się bardziej czasochłonna i droższa.
Co składa się na koszt rozwodu
Najbardziej podstawowym kosztem jest opłata sądowa od pozwu o rozwód, która obecnie wynosi 600 zł. Wynika to wprost z ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Ustawa przewiduje także częściowy zwrot opłaty od pozwu o rozwód albo separację, jeżeli sąd orzeknie rozwód na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie. Oznacza to, że z finansowego punktu widzenia postępowanie zgodne i mniej konfliktowe może być korzystniejsze już na poziomie samej opłaty sądowej.
Na tym jednak koszt rozwodu zwykle się nie kończy. W praktyce trzeba brać pod uwagę także wynagrodzenie pełnomocnika, jeżeli strona korzysta z pomocy adwokata albo radcy prawnego. Warto przy tym odróżnić dwie rzeczy. Czym innym jest rynkowe wynagrodzenie za prowadzenie sprawy, ustalane indywidualnie z klientem, a czym innym stawka minimalna określona w przepisach, która nie stanowi automatycznie ceny prowadzenia sprawy. W aktualnych przepisach stawka minimalna w sprawie o rozwód została określona na poziomie 720 zł, ale nie oznacza to, że każda sprawa rozwodowa będzie kosztowała właśnie tyle. W praktyce wysokość honorarium zależy od stopnia skomplikowania sprawy, liczby rozpraw, konieczności przygotowania dodatkowych pism oraz zakresu sporu między stronami.
Dodatkowe koszty mogą pojawić się także wtedy, gdy sprawa wymaga przeprowadzenia dalszych dowodów. Ustawa o kosztach sądowych wyraźnie rozróżnia opłaty i wydatki, a do tych drugich mogą należeć między innymi koszty związane z biegłymi, świadkami czy innymi czynnościami dowodowymi. W sprawach rodzinnych i rozwodowych znaczenie może mieć także mediacja. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że w każdym stanie sprawy o rozwód lub separację sąd może skierować strony do mediacji, a wysokość wynagrodzenia i zwrot wydatków mediatora reguluje odrębne rozporządzenie. To oznacza, że rzeczywisty koszt postępowania zależy nie tylko od samego pozwu, lecz również od tego, jak dalece spór wymaga angażowania dodatkowych narzędzi procesowych.
Czy rozwód bez orzekania o winie jest rzeczywiście tańszy
Co do zasady odpowiedź brzmi: tak, choć nie tylko z powodu samej opłaty. Jeżeli małżonkowie zgodnie żądają zaniechania orzekania o winie, sąd nie prowadzi rozbudowanego postępowania ukierunkowanego na ustalenie, kto odpowiada za rozkład pożycia. Z perspektywy doktryny i orzecznictwa kwestia winy ma istotne znaczenie, ponieważ pociąga za sobą określone skutki prawne, zwłaszcza na tle alimentacji między rozwiedzionymi małżonkami. Samo stwierdzenie winy w wyroku rozwodowym jest traktowane jako ujemna ocena postępowania danego małżonka, a to może oddziaływać na dalsze rozliczenia po rozwodzie. Jeżeli więc strony rezygnują ze sporu o winę, postępowanie zazwyczaj staje się prostsze dowodowo i mniej konfliktowe.
Nie oznacza to jednak, że rozwód bez orzekania o winie zawsze będzie sprawą łatwą. Nawet przy zgodnym stanowisku stron sąd nadal musi ustalić, czy doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. W doktrynie i orzecznictwie od dawna przyjmuje się, że rozkład jest zupełny wtedy, gdy ustały zasadnicze więzi małżeńskie, przede wszystkim duchowa i fizyczna, a sama pozostałość niektórych elementów więzi gospodarczej, wywołana na przykład wspólnym zamieszkiwaniem, nie musi jeszcze wykluczać rozwodu. Z kolei trwałość rozkładu oznacza taki stan, w którym według doświadczenia życiowego nie można racjonalnie oczekiwać powrotu małżonków do wspólnego pożycia. To właśnie te ustalenia sąd musi poczynić w każdej sprawie, niezależnie od tego, czy strony spierają się o winę, czy też nie.
Ile trwa rozwód w praktyce
Najuczciwsza odpowiedź jest taka, że czas trwania rozwodu zależy od stopnia sporu. Przepisy nie przewidują jednego, ustawowego terminu, w którym każda sprawa rozwodowa ma zostać prawomocnie zakończona. Ustawa określa raczej, co sąd musi zbadać i o czym musi rozstrzygnąć. Z tego właśnie wynika praktyczna różnica między sprawą prostą a sprawą wielowątkową. Im mniej kwestii jest spornych, tym większa szansa na szybsze zakończenie postępowania. Im więcej dowodów trzeba przeprowadzić, tym dłużej sprawa będzie trwała.
Najszybciej kończą się zwykle sprawy, w których strony są zgodne co do samego rozwodu, nie żądają orzekania o winie, a kwestie dotyczące dzieci zostały wcześniej rozsądnie ustalone. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, zakres obowiązkowych rozstrzygnięć sądu jest mniejszy. Jeżeli natomiast mają dzieci, sąd musi w wyroku rozwodowym rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej, kontaktach z dzieckiem i kosztach jego utrzymania i wychowania, chyba że na zgodny wniosek stron odstąpi od orzekania o kontaktach. Już sam ten zakres pokazuje, dlaczego sprawy rozwodowe z udziałem małoletnich dzieci są zazwyczaj bardziej wymagające i dłuższe.
W doktrynie i orzecznictwie wyraźnie podkreśla się, że dobro wspólnych małoletnich dzieci zajmuje w sprawie rozwodowej pozycję szczególną. Sąd nie może orzec rozwodu, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków. To właśnie dlatego w sprawach, w których konflikt rodziców przekłada się na spór o miejsce pobytu dziecka, model wykonywania władzy rodzicielskiej albo sposób realizacji kontaktów, postępowanie zwykle się wydłuża. Sąd nie może poprzestać na formalnym wysłuchaniu stron. Musi ustalić, jakie rozwiązanie rzeczywiście odpowiada dobru dziecka.
Co najczęściej wydłuża sprawę rozwodową
W praktyce najczęstszą przyczyną wydłużenia postępowania jest spór o winę. Jeżeli każda ze stron przedstawia własną wersję przyczyn rozpadu małżeństwa, pojawia się potrzeba przesłuchiwania świadków, analizowania dokumentów, korespondencji i innych dowodów. Orzecznictwo zwraca przy tym uwagę, że dla ustalenia winy znaczenie mają przede wszystkim te zachowania małżonków, które pozostają w związku przyczynowym z rozkładem pożycia. To wymaga od sądu szczegółowej oceny materiału dowodowego, a więc z natury rzeczy wydłuża proces.
Drugim czynnikiem jest spór o dzieci. Jeżeli rodzice nie potrafią uzgodnić, przy kim dziecko będzie mieszkało, jak mają wyglądać kontakty oraz w jaki sposób będą podejmowane decyzje dotyczące leczenia, szkoły i codziennego funkcjonowania dziecka, postępowanie staje się znacznie bardziej złożone. Z kolei gdy strony przedstawiają spójne i rozsądne porozumienie, zgodne z dobrem dziecka, sąd ma znacznie prostsze zadanie. Doktryna wyraźnie wskazuje, że wspólne wykonywanie władzy rodzicielskiej po rozwodzie wymaga realnych podstaw do współdziałania rodziców, a nie jedynie formalnej deklaracji.
Bardzo często czas postępowania wydłuża również wniosek o podział majątku wspólnego w wyroku rozwodowym. Przepisy dopuszczają takie rozstrzygnięcie, ale tylko wtedy, gdy jego przeprowadzenie nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że dzieje się tak przede wszystkim wtedy, gdy strony zasadniczo nie spierają się o skład majątku ani o sposób jego podziału, albo gdy sporne kwestie można wyjaśnić szybko i w ograniczonym zakresie. Jeżeli natomiast podział majątku wymaga szerokiego postępowania dowodowego, zwykle rozsądniej jest pozostawić tę kwestię do odrębnego postępowania po rozwodzie.
Nie można też tracić z pola widzenia tego, że rozwód bywa połączony z roszczeniami alimentacyjnymi między byłymi małżonkami. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje dwa podstawowe modele takiej odpowiedzialności, zależne od treści wyroku rozwodowego i ustalenia winy. To kolejna okoliczność, która może zwiększyć zarówno stopień skomplikowania sprawy, jak i jej ciężar finansowy w szerszym znaczeniu, już po zakończeniu procesu.
Zobacz też: Prawnik od rozwodów Łódź
Co warto zapamiętać
Rzeczywisty koszt sprawy zależy od stopnia konfliktu między stronami. Gdy małżonkowie są zgodni co do rozwodu, nie żądają orzekania o winie i potrafią rozsądnie uregulować sprawy dzieci, postępowanie zwykle jest szybsze i mniej kosztowne. Gdy pojawia się spór o winę, dzieci, alimenty albo majątek, trzeba liczyć się z większym nakładem pracy, większą liczbą dowodów i dłuższym czasem oczekiwania na prawomocny wyrok.
