Po rozstaniu rodziców spór rzadko dotyczy samej zasady utrzymywania relacji z dzieckiem. Znacznie częściej problemem staje się model kontaktów, a więc ich częstotliwość, długość, sposób odbierania i odwożenia dziecka, podział świąt, ferii i wakacji, a także komunikacja telefoniczna lub elektroniczna. W polskim prawie kontakty z dzieckiem stanowią instytucję odrębną od władzy rodzicielskiej. Kodeks rodzinny i opiekuńczy wyraźnie stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, a pojęcie kontaktów obejmuje nie tylko spotkania, lecz również korespondencję i porozumiewanie się na odległość, w tym przy użyciu środków komunikacji elektronicznej. W doktrynie podkreśla się przy tym, że punkt ciężkości nie powinien być lokowany wyłącznie w uprawnieniach rodziców, lecz przede wszystkim w dobru dziecka i jakości tej relacji.
Zobacz też: Ograniczenie władzy rodzicielskiej Łódź
W praktyce najkorzystniejszym rozwiązaniem pozostaje porozumienie rodziców. Jeżeli jednak nie są oni w stanie samodzielnie ustalić zasad wykonywania kontaktów, konieczne staje się rozstrzygnięcie sądowe. To, który sąd będzie właściwy, zależy od sytuacji rodzinnej i etapu sporu. Jeżeli toczy się sprawa o rozwód, sąd okręgowy rozstrzyga w wyroku zarówno o władzy rodzicielskiej, jak i o kontaktach rodziców z dzieckiem. Jeżeli natomiast rodzice żyją w rozłączeniu poza sprawą rozwodową, właściwy pozostaje sąd rejonowy, który może określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje przy tym, że co do zasady właściwy jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania dziecka.
Szczególne znaczenie ma to, że ustawodawca nie traktuje kontaktów jako dodatku do innych rozstrzygnięć rodzinnych. Kontakty są odrębnym roszczeniem, służącym utrzymaniu realnej więzi dziecka z rodzicem, z którym nie mieszka ono na co dzień. Zarówno w sprawie rozwodowej, jak i w sprawie opiekuńczej sąd powinien uwzględniać prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, chyba że konkretne okoliczności przemawiają za dalej idącą ingerencją. Jeżeli rodzice przedstawią pisemne porozumienie dotyczące sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów, sąd powinien je uwzględnić, o ile pozostaje ono zgodne z dobrem dziecka. Kodeks dopuszcza również, aby na zgodny wniosek stron sąd rozwodowy albo sąd rozstrzygający o sytuacji rodziców żyjących w rozłączeniu nie orzekał o kontaktach, ale takie rozwiązanie jest zasadne przede wszystkim wtedy, gdy rodzice rzeczywiście współpracują i nie ma ryzyka szybkiej eskalacji konfliktu.
W postępowaniu o kontakty sąd nie ogranicza się do abstrakcyjnej oceny, czy każdy z rodziców „powinien” widywać dziecko. Interesuje go przede wszystkim konkretny model funkcjonowania dziecka po rozstaniu rodziców. Znaczenie mają więc wiek dziecka, jego rytm dnia, obowiązki szkolne, zajęcia dodatkowe, stan zdrowia, dotychczasowy udział każdego z rodziców w opiece, odległość między miejscami zamieszkania, zdolność rodziców do współpracy oraz to, czy proponowany harmonogram daje dziecku przewidywalność i poczucie bezpieczeństwa. Ustawodawca wyraźnie nakazuje też uwzględniać rozsądne życzenia dziecka.
Wniosek o uregulowanie kontaktów powinien być zatem precyzyjny. Zbyt ogólne żądania, takie jak „umożliwienie nieograniczonych kontaktów” albo „uregulowanie kontaktów w sposób zwyczajowo przyjęty”, nie służą ani dziecku, ani stronie wszczynającej postępowanie. W praktyce należy dążyć do tego, aby orzeczenie odpowiadało na pytania operacyjne: w które weekendy dziecko przebywa z drugim rodzicem, od której godziny do której godziny, kto odbiera dziecko i skąd, jak wygląda podział świąt, wakacji i ferii, czy dopuszczalny jest kontakt telefoniczny w określone dni i godziny, jak postępować w razie choroby dziecka albo kolizji z wydarzeniami szkolnymi.
W sprawach rodzinnych największym błędem bywa konstruowanie wniosku z perspektywy sporu między dorosłymi, a nie z perspektywy funkcjonowania dziecka. Sąd nie bada, który z rodziców jest bardziej przekonujący retorycznie. Bada, który sposób uregulowania kontaktów lepiej zabezpiecza dobro małoletniego. Z tego względu przekonujące bywają nie tyle rozbudowane oceny drugiej strony, ile starannie przedstawione okoliczności faktyczne: dotychczasowy sposób opieki, zaangażowanie rodzica w naukę i leczenie dziecka, jego dyspozycyjność, warunki mieszkaniowe, rzeczywista możliwość odbioru dziecka i odwożenia go na zajęcia, a także udokumentowane trudności w wykonywaniu wcześniejszych ustaleń. Taki materiał pozwala sądowi przejść od poziomu deklaracji do poziomu oceny, czy proponowany harmonogram będzie w ogóle wykonalny.
Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może ograniczyć utrzymywanie kontaktów. Kodeks przewiduje tu katalog środków o bardzo różnym ciężarze. Sąd może zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania go poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania wyłącznie w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora albo innej osoby wskazanej przez sąd, ograniczyć kontakty do określonych form porozumiewania się na odległość albo zakazać takiego porozumiewania się. Z perspektywy doktryny istotne jest to, że katalog ten ma charakter przykładowy, a sama ingerencja może być stopniowana i dostosowana do skali zagrożenia. Sąd nie powinien sięgać po środek dalej idący, niż wymaga tego sytuacja dziecka.
Jeszcze dalej idącą ingerencją jest zakaz utrzymywania kontaktów. Nie jest on dopuszczalny dlatego, że relacja między rodzicami jest napięta albo komunikacja między nimi jest trudna. Ustawowa przesłanka jest znacznie poważniejsza. Zakaz następuje wtedy, gdy utrzymywanie kontaktów poważnie zagraża dobru dziecka albo już je narusza. W doktrynie akcentuje się, że środek ten ma charakter ochronny, a nie represyjny. Jego celem nie jest ukaranie rodzica, lecz odcięcie dziecka od zachowań, które w danych realiach są dla niego destrukcyjne. Z tych samych względów ocena sądu musi być oparta na konkretnych ustaleniach, a nie na samym konflikcie dorosłych.
Kodeks pozwala sądowi, orzekając w sprawie kontaktów, zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w szczególności skierować ich do terapii rodzinnej, poradnictwa albo innej specjalistycznej pomocy, a jednocześnie wskazać sposób kontroli wykonania tych zarządzeń. Doktryna trafnie podkreśla, że ten instrument nie ma charakteru represyjnego. Ma on służyć temu, aby przywrócić taki sposób komunikacji i wykonywania kontaktów, który będzie zgodny z dobrem dziecka. W sprawach, w których konflikt rodziców niszczy możliwość normalnego przekazywania dziecka, jest to rozwiązanie szczególnie istotne.
Samo uzyskanie postanowienia albo wyroku nie kończy jeszcze problemu. W praktyce równie doniosłe pozostaje wykonywanie kontaktów. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje odrębny mechanizm reagowania na sytuację, w której osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia lub ugody, a także na sytuację, gdy obowiązki narusza osoba uprawniona do kontaktu. Sąd opiekuńczy może najpierw zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku, a następnie nakazać zapłatę należnej sumy stosownie do liczby naruszeń. Równolegle przepisy pozwalają sądowi już na etapie organizowania kontaktów sięgnąć po środki zapewniające ich wykonanie.
Z perspektywy profesjonalnej najistotniejsze jest to, aby sprawy o kontakty nie sprowadzać do konfliktu prestiżowego między rodzicami. Dobrze przygotowany wniosek nie jest manifestem krzywd ani katalogiem wzajemnych pretensji. Powinien przedstawiać sądowi spójny, wykonalny i odpowiadający dobru dziecka model relacji z drugim rodzicem. Im bardziej konkretna jest propozycja, im lepiej uwzględnia rytm życia dziecka i im mocniej opiera się na faktach, tym większa szansa na uzyskanie rozstrzygnięcia, które będzie nie tylko poprawne prawnie, ale przede wszystkim użyteczne w codziennym funkcjonowaniu rodziny.
