Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego najczęściej pojawia się wtedy, gdy rodzic sam odrzucił spadek, a do dziedziczenia dochodzi jego dziecko. W praktyce chodzi zwykle o sytuacje, w których masa spadkowa jest obciążona długami albo jej stan jest na tyle niepewny, że rodzice nie chcą dopuścić do wejścia dziecka w ryzykowną sytuację majątkową. Kluczowe znaczenie ma dziś to, że od listopada 2023 r. procedura nie w każdym przypadku wymaga już uprzedniej zgody sądu. Ustawodawca dopuścił bowiem uproszczony model działania, ale tylko przy spełnieniu ściśle określonych przesłanek.
Z perspektywy prawa spadkowego punkt wyjścia pozostaje niezmienny. Spadkobierca może spadek przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić. Oświadczenie w tym przedmiocie składa się co do zasady w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. W doktrynie i orzecznictwie termin ten kwalifikuje się jako termin zawity prawa materialnego, a więc termin o istotnym znaczeniu dla samej możliwości skutecznego ukształtowania sytuacji prawnej spadkobiercy. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Krok pierwszy – ustalenie, czy dziecko rzeczywiście doszło do dziedziczenia
To zagadnienie bywa traktowane zbyt mechanicznie. Samo przekonanie rodzica, że „po moim odrzuceniu spadek przechodzi na dziecko”, nie zawsze wystarcza. Trzeba ustalić tytuł powołania dziecka do spadku. W typowym układzie dziedziczenia ustawowego dziecko wchodzi do kręgu spadkobierców wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Jeżeli jednak mamy do czynienia z testamentem, podstawieniem, przyrostem albo bardziej złożonym układem rodzinnym, ocena może wyglądać inaczej. Już na tym etapie warto więc ustalić, kto odrzucił spadek, kto jeszcze należy do kręgu zstępnych i czy dziecko dochodzi do dziedziczenia samo, czy obok innych osób.
To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, ponieważ obecne brzmienie art. 101 § 4 k.r.o. upraszcza procedurę tylko w ściśle określonym modelu. Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, a rodzic działający w imieniu dziecka ma zgodę drugiego rodzica albo oboje działają wspólnie, sądowa zgoda nie jest potrzebna, jeżeli spadek odrzucają również inni zstępni rodziców tego dziecka. W braku porozumienia rodziców wraca zasada ogólna i potrzebne jest zezwolenie sądu.
Krok drugi – ocena, czy potrzebna jest zgoda sądu
W aktualnym stanie prawnym trzeba odróżnić dwa modele działania.
Pierwszy to tryb uproszczony. Znajdzie zastosowanie wtedy, gdy dziecko dziedziczy dlatego, że rodzic wcześniej odrzucił spadek a rodzice są zgodni co do odrzucenia spadku w imieniu dziecka. W takim układzie rodzic może złożyć oświadczenie w imieniu dziecka bez uprzedniego zezwolenia sądu. Ustawodawca wprost przewidział taki wyjątek od zasady, że odrzucenie spadku w imieniu dziecka jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd jego majątkiem.
Drugi to tryb klasyczny, w którym zgoda sądu nadal pozostaje konieczna. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy rodzice nie są zgodni, gdy dziecko dochodzi do spadku nie tylko wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica, albo gdy w konkretnym stanie faktycznym nie są spełnione przesłanki z art. 101 § 4 k.r.o. Oficjalne wyjaśnienia administracji rządowej wskazują wprost, że zgoda sądu będzie nadal potrzebna między innymi wtedy, gdy rodzice nie porozumieli się co do odrzucenia spadku w imieniu dziecka albo gdy dziecko ma dziedziczyć obok rodzica bądź gdy inni zstępni rodziców nie odrzucają spadku.
Krok trzeci – ustalenie, który sąd jest właściwy
Jeżeli zgoda sądu jest potrzebna, trzeba jeszcze ustalić, który sąd ma jej udzielić. Obecnie nie zawsze będzie to sąd opiekuńczy. Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w postaci prostego przyjęcia lub odrzucenia spadku wydaje sąd spadku. Jeżeli postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku już się toczy, wniosek złożony do sądu opiekuńczego podlega przekazaniu sądowi spadku. Poza tym układem pozostaje właściwy sąd opiekuńczy.
To rozstrzygnięcie ma istotne znaczenie praktyczne. W wielu sprawach błędnie inicjuje się postępowanie przed niewłaściwym sądem, zakładając automatycznie, że każda sprawa dotycząca małoletniego i spadku należy do wydziału rodzinnego. Tak nie jest. Od chwili wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku kompetencja do wydania zezwolenia w opisanym zakresie przechodzi na sąd spadku.
Krok czwarty – pilnowanie terminu sześciu miesięcy
W sprawach spadkowych to zwykle najistotniejszy problem praktyczny. Obecnie Kodeks cywilny rozstrzyga go wprost. Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie. To rozwiązanie usunęło wcześniejsze spory, które w doktrynie i orzecznictwie próbowano rozwiązywać przez odwołanie do analogii i konstrukcji wypracowanych przez Sąd Najwyższy. Obecnie punkt oparcia wynika już bezpośrednio z ustawy.
Warto odnotować jeszcze jedną zmianę praktycznie bardzo ważną. Art. 1015 k.c. stanowi, że dla zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Nie oznacza to oczywiście, że można dowolnie odwlekać dalsze czynności, ale ustawodawca wyraźnie odszedł od modelu, w którym samo oczekiwanie na termin posiedzenia mogło prowadzić do nieodwracalnego upływu terminu materialnego.
Krok piąty – złożenie oświadczenia
Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Może ono zostać złożone ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.
Gdy oświadczenie jest składane u notariusza albo przed sądem, należy pamiętać o warstwie proceduralnej. Co do zasady notariusz lub sąd przesyła niezwłocznie oświadczenie wraz z załącznikami do sądu spadku. Ustawa określa też, jakie elementy oświadczenie powinno zawierać. Trzeba wskazać dane spadkodawcy, tytuł powołania do spadku, treść składanego oświadczenia, a ponadto wymienić znanych spadkobierców ustawowych oraz testamenty, nawet jeżeli składający uważa je za nieważne.
Krok szósty – dodatkowe oświadczenia rodzica działającego za dziecko
Nowelizacja z 2023 r. nie poprzestała na uchyleniu obowiązku uzyskiwania zgody sądu w części spraw. Ustawodawca wprowadził jednocześnie szczególne obowiązki informacyjne po stronie rodzica składającego oświadczenie w imieniu dziecka. Zgodnie z art. 641 k.p.c. rodzic powinien oświadczyć o przysługiwaniu mu władzy rodzicielskiej i jej zakresie, o zgodzie drugiego rodzica, chyba że oboje składają oświadczenie wspólnie, o uprzednim odrzuceniu spadku przez któregokolwiek z rodziców oraz o odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców tego dziecka. Jeżeli wcześniej uzyskano zezwolenie sądu, ten ostatni element nie ma już takiego znaczenia, ponieważ ustawodawca wyłączył go z tej konstrukcji.
Te oświadczenia składane są pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Jeżeli oświadczenie jest składane przed sądem lub notariuszem, składający musi zostać o tej odpowiedzialności uprzedzony. Jeżeli zaś składane jest na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym, w jego treści trzeba zamieścić odpowiednią klauzulę o świadomości odpowiedzialności karnej. Ustawa wyraźnie dopuszcza także, aby jedno takie oświadczenie dotyczyło więcej niż jednego dziecka.
Zobacz też: Pomoc prawna w sprawach spadkowych
Przykładowe błędy występujące w sprawach
Pierwszym błędem jest traktowanie odrzucenia spadku jako czynności, którą można ukształtować według własnego uznania, na przykład „na rzecz” konkretnego członka rodziny. Prawo polskie nie zna instytucji odrzucenia spadku ze wskazaniem osoby, której spadek ma przypaść. Odrzucenie wywołuje skutki wynikające z ustawy albo testamentu, a nie z woli odrzucającego co do dalszego kierunku dziedziczenia. W doktrynie i orzecznictwie stanowisko to pozostaje utrwalone od lat.
Drugim błędem jest składanie oświadczenia warunkowego albo próba jego późniejszego odwołania. Kodeks cywilny stanowi jednoznacznie, że oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważne, a oświadczenie skutecznie złożone nie może zostać odwołane. W sprawach dotyczących małoletnich wymaga to szczególnej staranności już na etapie podejmowania decyzji procesowej.
Trzecim błędem jest założenie, że brak działania jest neutralny. Nie jest. Jeżeli w ustawowym terminie nie zostanie złożone żadne oświadczenie, spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Nie oznacza to pełnej obojętności prawnej, lecz wejście w sytuację spadkobiercy z ograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkowe. W pewnych stanach faktycznych taki skutek może być wystarczający, ale nie zawsze odpowiada założonej strategii procesowej rodziców.
Podsumowanie
Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego nie jest procedurą jednolitą. Najpierw trzeba ustalić, czy sprawa mieści się w uproszczonym modelu z art. 101 § 4 k.r.o., czy też nadal wymaga uprzedniego zezwolenia sądu. Następnie trzeba prawidłowo określić właściwy sąd, pilnować sześciomiesięcznego terminu i złożyć oświadczenie w przewidzianej prawem formie, z uwzględnieniem dodatkowych elementów wymaganych od rodzica działającego za dziecko. W praktyce to właśnie prawidłowa kwalifikacja trybu działania przesądza dziś o powodzeniu całej procedury.
