Rozwód nie oznacza automatycznego podziału majątku. Z chwilą ustania wspólności ustawowej powstają udziały małżonków w majątku wspólnym, natomiast sam podział może nastąpić albo już w wyroku rozwodowym, albo później, w odrębnej sprawie o podział majątku wspólnego. Sąd rozstrzyga również o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o rozliczeniu wydatków i nakładów między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi.
Punktem wyjścia jest ustalenie, co w ogóle podlega podziałowi. Zgodnie z art. 31 k.r.o. majątek wspólny obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków albo przez jednego z nich, natomiast przedmioty nieobjęte wspólnością należą do majątku osobistego każdego z małżonków. W doktrynie podkreśla się przy tym, że w czasie trwania małżeństwa funkcjonują trzy odrębne masy majątkowe: majątek wspólny oraz dwa majątki osobiste. Akcentuje się również, że pojęcie majątku wspólnego odnosi się do aktywów, a nie do zobowiązań obciążających ten majątek.
Do majątku wspólnego należą nie tylko rzeczy kupione za wspólne pieniądze. Ustawa wymienia wprost, że wchodzą do niego w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i z majątku osobistego, środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego, kwoty składek zapisanych na subkoncie ZUS oraz środki zgromadzone na koncie OIPE i subkoncie OIPE. Katalog ten ma istotne znaczenie praktyczne, bo pokazuje, że do majątku wspólnego trafiają nie tylko klasyczne składniki, takie jak nieruchomość, samochód czy oszczędności, ale także określone uprawnienia o charakterze emerytalnym.
Na tym tle szczególnie ważne jest odróżnienie wynagrodzenia pobranego od wierzytelności o wynagrodzenie. Pobrane wynagrodzenie za pracę należy do majątku wspólnego, natomiast sama wierzytelność z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej została zaliczona do majątku osobistego danego małżonka. Podobna konstrukcja dotyczy praw twórcy. Same prawa autorskie, prawa pokrewne czy prawa własności przemysłowej należą do majątku osobistego, ale korzyści majątkowe pobrane z tych praw są w doktrynie traktowane jako dochody z majątku osobistego, a więc wchodzą do majątku wspólnego. To rozróżnienie ma duże znaczenie w sprawach, w których jeden z małżonków wykonuje wolny zawód, prowadzi działalność twórczą albo osiąga przychody licencyjne.
Art. 33 k.r.o. zawiera zamknięty katalog składników majątku osobistego. Należą do niego przede wszystkim przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom, przedmioty służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków, prawa niezbywalne, odszkodowanie za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia oraz zadośćuczynienie za krzywdę, z wyjątkiem określonych rent, wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę, nagrody za osobiste osiągnięcia, prawa autorskie i pokrewne oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, czyli objęte zasadą surogacji.
Przepis art. 34 k.r.o. wprowadza jednak istotne zastrzeżenie. Przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków są objęte wspólnością ustawową nawet wtedy, gdy zostały nabyte przez dziedziczenie, zapis albo darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej. W praktyce oznacza to, że samo pochodzenie rzeczy z darowizny albo spadku nie przesądza jeszcze sprawy, jeżeli chodzi o wyposażenie wspólnego domu.
W sprawach o podział majątku najwięcej sporów wywołuje sytuacja, w której określony składnik został nabyty w czasie trwania małżeństwa, ale jeden z małżonków twierdzi, że powinien on zostać uznany za element jego majątku osobistego. Z prawnego punktu widzenia sam fakt, że rzecz została nabyta w czasie wspólności ustawowej, przemawia za jej przynależnością do majątku wspólnego, chyba że zachodzi jedna z podstaw z art. 33 k.r.o. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się przy tym, że wątpliwości co do kwalifikacji danego składnika powinny być rozstrzygane na korzyść majątku wspólnego. Z kolei zasada surogacji pozwala zaliczyć do majątku osobistego przedmiot nabyty w zamian za składnik majątku osobistego, ale wymaga to wykazania związku między jednym a drugim składnikiem. W praktyce samo powołanie się na „własne środki” nie wystarcza, jeżeli nie można tego odtworzyć na poziomie źródła finansowania i sposobu nabycia.
Po ustaniu wspólności ustawowej zasadą są równe udziały małżonków w majątku wspólnym. Nie oznacza to jednak, że sąd w każdej sprawie musi poprzestać na podziale po połowie. Art. 43 k.r.o. dopuszcza ustalenie udziałów nierównych, ale tylko wtedy, gdy łącznie występują dwie przesłanki: małżonkowie przyczyniali się do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu oraz za takim rozstrzygnięciem przemawiają ważne powody. Jednocześnie ustawodawca wyraźnie stanowi, że przy ocenie stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Oznacza to, że model, w którym jedno z małżonków osiągało dochody, a drugie przejęło zasadniczy ciężar opieki nad dziećmi i prowadzenia domu, nie uzasadnia automatycznie tezy o mniejszym wkładzie tego drugiego w budowę majątku wspólnego.
Samo zróżnicowanie wkładu nie wystarcza. Potrzebne są jeszcze ważne powody. W doktrynie przyjmuje się, że chodzi o ocenę całokształtu okoliczności z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Jako przykład wskazuje się sytuacje, w których jeden z małżonków w sposób rażący albo uporczywy nie przyczyniał się do powstania majątku wspólnego stosownie do swoich sił i możliwości zarobkowych, zaniedbując obowiązki wobec rodziny. Tego rodzaju rozstrzygnięcia mają więc charakter wyjątkowy i nie powinny być utożsamiane z prostym porównaniem wysokości zarobków małżonków.
Osobną grupę zagadnień tworzą nakłady i wydatki między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi. Art. 45 k.r.o. przewiduje, że każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód. Z drugiej strony małżonek może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Ustawa wyłącza natomiast możliwość żądania zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. Zasadniczo rozliczenie tych przesunięć następuje przy podziale majątku wspólnego, a w odrębnym postępowaniu sąd rozstrzyga o nich na podstawie art. 567 k.p.c. W doktrynie zwraca się przy tym uwagę, że rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty ma inny charakter procesowy niż żądanie zwrotu nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny, co może mieć znaczenie dla sposobu formułowania wniosków.
Nie można też pominąć tego, że przedstawione reguły dotyczą przede wszystkim ustroju wspólności ustawowej. Jeżeli małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską, mogą wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową bądź rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Ustawa stawia jednak granice swobodzie umownej. Nie można rozszerzyć wspólności między innymi na przedmioty, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, na prawa niezbywalne, na określone wierzytelności odszkodowawcze ani na niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej. To zastrzeżenie ma istotne znaczenie przy analizie skutków intercyzy w konkretnej sprawie.
W praktyce sprawy o podział majątku rzadko sprowadzają się do prostego pytania, „kto za co zapłacił”. Znaczenie ma moment nabycia, podstawa nabycia, rodzaj prawa, sposób finansowania, istnienie surogacji oraz to, czy mamy do czynienia z samym prawem, czy już z pożytkami albo dochodem z tego prawa. To właśnie na tych rozróżnieniach opiera się większość sporów dotyczących przynależności poszczególnych składników do majątku wspólnego albo osobistego.
