Postępowanie cywilne opiera się na ścisłych regułach formalnych, wśród których szczególne znaczenie mają terminy procesowe. Ich zachowanie decyduje niejednokrotnie o możliwości obrony swoich praw, wniesienia środka zaskarżenia czy przedstawienia stanowiska w sprawie. Ustawodawca przewidział jednak instytucję, która w wyjątkowych sytuacjach pozwala stronie „naprawić” skutki uchybienia terminowi – wniosek o przywrócenie terminu.
Skutki uchybienia terminowi procesowemu
Zgodnie z art. 167 Kodeksu postępowania cywilnego czynność procesowa dokonana po upływie terminu jest bezskuteczna. Oznacza to, że pismo wniesione po czasie – np. apelacja, sprzeciw od nakazu zapłaty czy odpowiedź na pozew – nie wywołuje żadnych skutków prawnych, tak jakby w ogóle nie zostało złożone. Co do zasady sąd nie bierze go pod uwagę, a strona traci możliwość dalszego działania w danym zakresie.
Dopiero w sytuacji, gdy uchybienie terminowi nastąpiło bez winy strony, możliwe jest zastosowanie instytucji przywrócenia terminu.
Istota przywrócenia terminu – brak winy strony
Podstawę prawną tej instytucji stanowi art. 168 § 1 k.p.c., zgodnie z którym:
„Jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności procesowej bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu.”
Kluczowym pojęciem jest tu brak winy strony. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się jednolicie, że ocena ta powinna być dokonywana przy zastosowaniu obiektywnego miernika staranności, jakiej można oczekiwać od osoby należycie dbającej o swoje interesy. Uchybienie terminowi spowodowane nawet lekkim niedbalstwem wyklucza możliwość jego przywrócenia.
Jednocześnie przywrócenie terminu nie jest dopuszczalne, jeżeli uchybienie nie pociąga za sobą ujemnych skutków procesowych (art. 168 § 2 k.p.c.). W praktyce oznacza to, że wniosek ten ma sens tylko wtedy, gdy strona realnie traci określone uprawnienie procesowe lub brak dokonania danej czynności spowoduje ujemne skutki w sferze praw i obowiązków..
Wniosek o przywrócenie terminu jako pismo procesowe
Wniosek o przywrócenie terminu jest pismem procesowym, a zatem musi spełniać wszystkie wymogi formalne przewidziane w art. 126 k.p.c. oraz szczególne wymagania określone w art. 169 k.p.c.
Zgodnie z art. 169 § 1 k.p.c. wniosek należy wnieść do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w terminie jednego tygodnia od dnia ustania przyczyny uchybienia terminowi. Termin ten ma charakter ustawowy i jego przekroczenie skutkuje odrzuceniem wniosku (art. 171 k.p.c.).
Istotnym elementem wniosku jest uzasadnienie, w którym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy strony (art. 169 § 2 k.p.c.). Choć ustawodawca nie wymaga pełnego udowodnienia tych okoliczności, w praktyce im bardziej precyzyjne i poparte dokumentami uzasadnienie, tym większa szansa na uwzględnienie wniosku.
Obowiązek dokonania czynności wraz z wnioskiem
Zgodnie z art. 169 § 3 k.p.c. równocześnie z wnioskiem strona powinna dokonać czynności procesowej, której terminowi uchybiła. Przykładowo, składając wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji, należy jednocześnie złożyć samą apelację. Brak tej czynności skutkuje zwrotem wniosku.
Kiedy przywrócenie terminu jest niedopuszczalne?
Ustawodawca przewidział sytuacje, w których przywrócenie terminu jest z mocy prawa niedopuszczalne. Dotyczy to m.in. terminów, których uchybienie nie powoduje negatywnych skutków procesowych, a także szczególnego przypadku określonego w art. 170 k.p.c., odnoszącego się do spraw małżeńskich, w których po uprawomocnieniu się wyroku doszło do zawarcia nowego związku małżeńskiego.
Co istotne, przywrócenie terminu nie jest możliwe również wtedy, gdy termin w ogóle nie rozpoczął biegu, np. z powodu braku skutecznego doręczenia pisma. W takich sytuacjach nie dochodzi do uchybienia terminowi, a właściwym środkiem procesowym jest żądanie prawidłowego doręczenia, a nie wniosek o przywrócenie terminu.
Typowe przyczyny uzasadniające wniosek
W praktyce sądowej jako okoliczności mogące uzasadniać przywrócenie terminu wskazuje się m.in.: nagłą, udokumentowaną chorobę, zdarzenia losowe, poważne wypadki, błędne lub niepełne pouczenie sądu (w przypadku stron nie zastępowanych przez profesjonalnego pełnomocnika). Każdorazowo konieczne jest jednak wykazanie, że dana okoliczność obiektywnie uniemożliwiła dokonanie czynności w terminie.
Należy pamiętać, że zaniedbania pełnomocnika – jak i osób, którymi się on posługuje – obciążają stronę. Wina pełnomocnika jest bowiem traktowana jak wina strony w rozumieniu art. 168 § 1 k.p.c.
Skutki złożenia wniosku i jego rozpoznanie
Złożenie wniosku o przywrócenie terminu nie wstrzymuje automatycznie postępowania ani wykonania orzeczenia (art. 172 k.p.c.), choć sąd może – stosownie do okoliczności – postanowić inaczej. Rozstrzygnięcie wniosku następuje w drodze postanowienia, które co do zasady jest niezaskarżalne i kończy jedynie tzw. postępowanie wpadkowe.
Kontrola zasadności odmowy przywrócenia terminu następuje zazwyczaj pośrednio – przy rozpoznawaniu środka zaskarżenia, który został odrzucony jako spóźniony.
Podsumowanie
Wniosek o przywrócenie terminu jest instytucją wyjątkową, wymagającą zachowania szczególnej staranności zarówno w zakresie terminów, jak i uzasadnienia. Błędy formalne, ogólnikowe twierdzenia czy brak odpowiedniego uprawdopodobnienia najczęściej prowadzą do jego oddalenia lub odrzucenia.
Jeżeli doszło do uchybienia terminowi procesowemu i istnieją wątpliwości co do dalszych możliwości działania, warto niezwłocznie skonsultować sprawę z prawnikiem. Profesjonalna pomoc pozwala ocenić, czy w danej sytuacji spełnione są przesłanki z art. 168–172 k.p.c. oraz przygotować wniosek w sposób zwiększający szanse na jego uwzględnienie. Zapraszamy do kontaktu z kancelarią – każdą sprawę analizujemy indywidualnie, mając na względzie ochronę praw procesowych naszych Klientów.
