Śmierć bliskiej osoby często wiąże się nie tylko z emocjami, ale również z kwestiami majątkowymi. W wielu przypadkach pojawia się sytuacja, w której jedna osoba otrzymuje cały majątek w testamencie, a pozostali członkowie rodziny zostają pominięci. W takich przypadkach pojawia się instytucja zachowku.

Najczęściej pojawiające się pytania to:

kto ma prawo do zachowku,
zachowek – ile wynosi,
jak obliczyć jego wysokość,
ile jest czasu na dochodzenie zachowku,
czy można zostać pozbawionym zachowku.

Poniżej wyjaśniamy najważniejsze zasady dotyczące zachowku.

Czym jest zachowek?

Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny zmarłego, którzy zostali pominięci w dziedziczeniu.

Celem zachowku jest ochrona najbliższych członków rodziny przed całkowitym pozbawieniem ich udziału w majątku po zmarłym.

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniona osoba nie otrzymała należnej jej części majątku:

w testamencie,
w drodze darowizny,
w formie zapisu,

może domagać się zapłaty odpowiedniej kwoty pieniężnej od spadkobierców.

Kto ma prawo do zachowku?

Najważniejszą kwestią jest ustalenie kto ma prawo do zachowku.

Zgodnie z przepisami, do zachowku uprawnieni są:

dzieci spadkodawcy,
wnuki (jeżeli dziecko nie żyje),
małżonek,
rodzice spadkodawcy (jeżeli nie ma dzieci).

Prawo do zachowku przysługuje tylko osobom, które dziedziczyłyby z ustawy.

Oznacza to, że prawo do zachowku nie przysługuje np.:

rodzeństwu,
dalszym krewnym,
osobom niespokrewnionym.

Przykład:

Jeżeli spadkodawca pozostawił:

żonę,
dwoje dzieci;

i w testamencie cały majątek zapisał tylko jednemu dziecku, to:

drugie dziecko ma prawo do zachowku,
żona ma prawo do zachowku.

Kiedy nie przysługuje zachowek?

Nie każda osoba bliska zmarłemu ma prawo do zachowku.

Zachowek nie przysługuje osobie, która:

została wydziedziczona w testamencie,
zrzekła się dziedziczenia,
została uznana za niegodną dziedziczenia,
odrzuciła spadek.

Wydziedziczenie musi jednak spełniać określone warunki.

Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku tylko wtedy, gdy osoba ta:

uporczywie postępuje sprzecznie z zasadami współżycia społecznego,
dopuściła się przestępstwa wobec spadkodawcy,
uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych.

Co istotne, przyczyna wydziedziczenia musi być wskazana w testamencie.

Zachowek ile wynosi?

Jednym z najczęstszych pytań jest ile wynosi zachowek.

Wysokość zachowku zależy od sytuacji osoby uprawnionej.

Zgodnie z przepisami zachowek wynosi:

1/2 udziału spadkowego — w standardowej sytuacji
2/3 udziału spadkowego — gdy uprawniony jest:
- małoletni
- trwale niezdolny do pracy

Jak obliczyć zachowek – krok po kroku

Aby obliczyć zachowek należy wykonać kilka kroków:

Krok 1 – ustalenie udziału spadkowego

Najpierw należy ustalić, jaki udział przysługiwałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym.

Przykład:

Spadkodawca pozostawił:

żonę
dwoje dzieci

Przy dziedziczeniu ustawowym:

żona otrzymałaby 1/3
każde dziecko 1/3

Krok 2 – ustalenie wysokości zachowku

Następnie ustalamy:

1/2 udziału — standardowo
2/3 udziału — w szczególnych przypadkach

Przykład:

Dziecko miałoby 1/3 udziału

Zachowek wynosi:

2/3 × 1/3 = 2/6 wartości spadku

Krok 3 – ustalenie wartości spadku

Wartość spadku obejmuje:

nieruchomości
pieniądze
samochody
inne składniki majątku

Do wartości spadku dolicza się również:

darowizny dokonane przez zmarłego
zapisy windykacyjne

Nie dolicza się natomiast:

drobnych darowizn
darowizn sprzed ponad 10 lat (w niektórych przypadkach)

Darowizny a zachowek

Bardzo często przed śmiercią spadkodawca przekazuje majątek w formie darowizny.

Przykłady:

przepisanie mieszkania
darowizna pieniędzy
przekazanie działki

Takie darowizny mogą być doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku.

Wartość darowizny ustala się:

według stanu z chwili darowizny
według cen z chwili obliczania zachowku

Czy zachowek zawsze trzeba zapłacić jednorazowo?

Nie zawsze.

Sąd może:

rozłożyć zachowek na raty
odroczyć termin płatności
w wyjątkowych przypadkach obniżyć zachowek

Uwzględnia się przy tym:

sytuację majątkową spadkobiercy
sytuację osoby uprawnionej

Raty mogą zostać rozłożone nawet na 5 lat, a w szczególnych sytuacjach nawet na 10 lat.

Kto płaci zachowek?

W pierwszej kolejności zachowek płacą:

spadkobiercy;

Jeżeli nie można uzyskać zapłaty od spadkobierców, odpowiedzialność mogą ponosić:

osoby obdarowane darowiznami,
zapisobiercy windykacyjni,
inne osoby, które otrzymały majątek od spadkodawcy/

Odpowiedzialność tych osób jest jednak ograniczona do wartości otrzymanego majątku (udziału spadkowego).

Termin przedawnienia zachowku

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe.

Termin przedawnienia wynosi:

5 lat od ogłoszenia testamentu,
5 lat od otwarcia spadku — w przypadku darowizn i zapisów windykacyjnych.

Po upływie tego czasu dochodzenie zachowku może być niemożliwe.

Dlatego ważne jest szybkie podjęcie działań.

Czy zachowek przechodzi na spadkobierców?

Tak, roszczenie o zachowek może przejść na spadkobierców osoby uprawnionej. Jednak tylko wtedy, gdy spadkobiercy również należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku.

Zachowek a wydziedziczenie

Spadkodawca może pozbawić prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie. Jednak musi wskazać konkretną przyczynę w testamencie. Jeżeli wydziedziczenie jest nieskuteczne, osoba może nadal dochodzić zachowku.

Zachowek a darowizna za życia

Często pojawia się sytuacja, w której:

jedno dziecko otrzymuje mieszkanie
drugie nie otrzymuje nic

W takim przypadku drugie dziecko może dochodzić zachowku. Darowizna zostanie doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku.

Podsumowanie

Najważniejsze informacje dotyczące zachowku:

kto ma prawo do zachowku — dzieci, małżonek, rodzice
zachowek ile wynosi — 1/2 lub 2/3 udziału spadkowego
zachowek to roszczenie pieniężne
dolicza się darowizny do spadku
termin przedawnienia wynosi 5 lat
zachowek może być rozłożony na raty

Pomoc kancelarii

Kancelaria oferuje pomoc w zakresie:

ustalenia prawa do zachowku
obliczenia wysokości zachowku
dochodzenia zachowku
obrony przed roszczeniem o zachowek
negocjacji ugody

Każda sprawa dotycząca zachowku wymaga indywidualnej analizy, dlatego warto skonsultować się z prawnikiem i ustalić możliwe rozwiązania.

Szybka reakcja pozwala uniknąć utraty prawa do zachowku lub ograniczyć odpowiedzialność finansową.